"در آستانه دگرگونی هایی که گمانه‌زنی‌هایی درباره افزایش نرخ بنزین یا کاهش سهمیه‌ها را در اندیشه مخاطبان زنده کرده است، محمد قربانی، کارشناس حوزه انرژی، نسبت به پیامدهای «شوک قیمتی» هشدار می‌دهد.

 او باور دارد: تجربه سال‌های دفاع مقدس و تحریم نشان داده « رو راستی کارگزاران» و «گفت‌وگوی شفاف» با مردم، کلید اصلی گذر کم‌هزینه از بحران‌هاست.

 از دیدگاه این کارشناس، به جای فشار روانیِ گرانی، باید با تکیه بر «تاب‌آوری مردم» و توسعه «حمل‌ونقل عمومی»، راه «مدیریت مصرف» را هموار کرد. چرا که صرفه‌جویی‌های کوچکِ فردی، در مقیاس ملی می‌تواند تراز انرژی کشور را دگرگون کند.»

 "ناترازی منطقه‌ای بنزین در روزهای اخیر، حاصل همزمان افزایش مصرف، فشار بر شبکه توزیع و شرایط ناشی از جنگ تحمیلی است؛ مساله‌ای که گذر از آن نیازمند مدیریت درست، آگاهی‌رسانی شفاف و همراهی مردم خواهد بود.

 در روزهای اخیر، موضوع صف‌های طولانی در برخی جایگاه‌های سوخت و نگرانی مردم درباره وضعیت بنزین، به یکی از مهم‌ترین مباحث عمومی کشور تبدیل شده است.

 بسیاری از مردم هنگام مراجعه به جایگاه‌ها با شلوغی، محدودیت در استفاده از کارت آزاد و بعضاً تأخیر در تأمین سوخت مواجه می‌شوند؛ مسئله‌ای که اگرچه در ظاهر تنها به کمبود بنزین تعبیر می‌شود، اما در واقع ابعاد گسترده‌تری دارد و باید آن را حاصل مجموعه‌ای از عوامل تولید، توزیع، مصرف و شرایط خاص کشور در دوران جنگ تحمیلی دانست.

مصرف بنزین در ایران در سال‌های گذشته همواره روندی افزایشی داشته است. افزایش تعداد خودروها، توسعه شهرها، وابستگی شدید حمل‌ونقل به خودروهای شخصی و ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی، موجب شده میزان مصرف روزانه سوخت هر سال بیشتر از گذشته شود. در چنین شرایطی، کوچک‌ترین اختلال در روند تولید یا انتقال سوخت، می‌تواند در برخی مناطق کشور آثار خود را به‌سرعت نشان دهد.

شرایط جنگی نیز به این مساله ابعاد تازه‌ای داده است. در همه کشورها، جنگ تنها یک موضوع نظامی نیست و معمولاً زیرساخت‌های اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل و تأمین کالاها را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. طبیعی است که در چنین فضایی، حوزه انرژی و سوخت نیز با فشار بیشتری روبه‌رو شود. در هفته‌های گذشته نیز برخی اختلالات و آسیب‌ها در زیرساخت‌های حوزه انرژی و فرآیند تأمین سوخت، باعث شده تراز تولید و مصرف بنزین کشور شکننده‌تر از قبل شود.

اگرچه مسوولان بارها تأکید کرده‌اند که کشور با کمبود مطلق بنزین مواجه نیست، اما واقعیت آن است که مسئله اصلی در شرایط فعلی، «ناترازی منطقه‌ای» است. به زبان ساده، ممکن است در سطح ملی میزان سوخت قابل‌قبولی وجود داشته باشد، اما در برخی استان‌ها یا شهرستان‌ها، مصرف بسیار بیشتر از ظرفیت تولید و انتقال باشد و همین مساله موجب ایجاد بحران مقطعی در آن منطقه شود.

برای نمونه، در برخی استان‌های شمال‌غرب کشور، میزان مصرف روزانه بنزین چندین میلیون لیتر بیشتر از ظرفیت تولید پالایشگاه‌های همان منطقه است و طبیعتاً باید این کمبود از طریق انتقال سوخت از سایر نقاط کشور جبران شود. این انتقال نیز وابسته به ناوگان حمل‌ونقل، شرایط جاده‌ای، ظرفیت مخازن و مدیریت توزیع است. بنابراین هرگونه اختلال در حمل‌ونقل یا افزایش ناگهانی مصرف، خیلی سریع خود را در جایگاه‌های سوخت نشان می‌دهد.

از سوی دیگر، فضای روانی جامعه نیز در افزایش مصرف تأثیر مستقیم داشته است. شایعات مختلف درباره احتمال تغییر سهمیه‌ها، افزایش قیمت بنزین یا محدودیت‌های احتمالی، باعث شده بخشی از مردم برای اطمینان خاطر، بیش از نیاز واقعی خود سوخت‌گیری کنند. این رفتار اگرچه از نگرانی عمومی ناشی می‌شود، اما در مجموع فشار مضاعفی بر شبکه توزیع وارد می‌کند و سبب تشدید صف‌ها می‌شود.

یکی دیگر از عواملی که در هفته‌های اخیر به افزایش مصرف بنزین دامن زده، بازگشت کامل بسیاری از ادارات و مراکز به فعالیت حضوری و لغو برخی دورکاری‌ها بوده است. افزایش ترددهای روزانه شهری، رفت‌وآمد کارکنان و استفاده بیشتر از خودروهای شخصی، مصرف بنزین را نسبت به هفته‌های قبل افزایش داده و موجب شده تراز شکننده فعلی بیش از گذشته تحت فشار قرار گیرد.

در این میان، مساله مدیریت انتقال سوخت نیز به یکی از چالش‌های مهم تبدیل شده است. بخش مهمی از تولید بنزین کشور در پالایشگاه‌های جنوب انجام می‌شود و سوخت باید از طریق خطوط انتقال، نفتکش‌ها و شبکه حمل‌ونقل به استان‌های شمالی، غربی و مرکزی برسد. هرگونه تأخیر در این چرخه، موجب خالی شدن سریع مخازن برخی جایگاه‌ها و شکل‌گیری ازدحام خواهد شد.

نکته مهم دیگر، موضوع کارت سوخت جایگاه‌ها است. در سال‌های گذشته، کارت‌های آزاد جایگاه‌ها با هدف استفاده اضطراری در اختیار مردم قرار گرفت، اما امروز بسیاری از خودروها به‌دلیل نداشتن کارت شخصی یا استفاده نکردن از آن، وابسته به همین کارت‌های آزاد شده‌اند. همین مسئله موجب افزایش فشار بر سهمیه جایگاه‌ها شده و فرآیند مدیریت مصرف را دشوارتر کرده است.

در کنار همه این موارد، مسئله قاچاق سوخت نیز همچنان یکی از دغدغه‌های مهم کشور محسوب می‌شود؛ موضوعی که در شرایط فعلی حساسیت بیشتری پیدا می‌کند. اختلاف قیمت بنزین ایران با کشورهای همسایه همواره انگیزه‌ای برای قاچاق ایجاد کرده و در شرایطی که کشور نیازمند مدیریت دقیق منابع انرژی است، هرگونه ضعف در نظارت می‌تواند مشکلات را دوچندان کند. بسیاری از کارشناسان معتقدند الزام استفاده از کارت سوخت شخصی و محدود شدن سهمیه‌های آزاد، می‌تواند در کاهش تخلفات و کنترل بهتر مصرف مؤثر باشد.

با این حال، آنچه بیش از هر مسئله‌ای در روزهای اخیر احساس می‌شود، کمبود گفت‌وگوی شفاف میان مسئولان و مردم است. جامعه زمانی آرامش بیشتری خواهد داشت که واقعیت‌ها صادقانه بیان شود و مسئولان درباره وضعیت موجود، دلایل مشکلات و برنامه‌های مدیریت بحران با مردم سخن بگویند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده مردم ایران در شرایط سخت، همراهی و همکاری قابل‌توجهی از خود نشان داده‌اند و هر زمان احساس کنند با آن‌ها صادقانه برخورد می‌شود، نقش مؤثری در عبور از بحران‌ها ایفا می‌کنند.

تاب‌آوری مردم در سال‌های تحریم، بحران‌های اقتصادی و حتی دوران دفاع مقدس نشان داده جامعه ایرانی درک درستی از شرایط ویژه کشور دارد و در صورت اطلاع‌رسانی صحیح، می‌تواند به مدیریت بهتر وضعیت کمک کند. امروز نیز مسئله اصلی، عبور کم‌هزینه از شرایط فعلی و جلوگیری از تشدید فشار بر زندگی مردم است.

در این میان، برخی دیدگاه‌ها درباره راهکارهای کنترل مصرف مطرح می‌شود؛ از جمله افزایش نرخ بنزین آزاد یا کاهش سهمیه‌ها. اما بسیاری از تحلیلگران معتقدند شوک قیمتی در شرایط فعلی، نه‌تنها اثر قابل‌توجهی بر مدیریت بحران نخواهد داشت، بلکه ممکن است فشار روانی و اقتصادی بیشتری بر جامعه وارد کند. به همین دلیل، اولویت باید بر مدیریت مصرف و بهینه‌سازی توزیع باشد، نه افزایش قیمت.

همکاری مردم در کاهش مصارف غیرضروری می‌تواند یکی از مهم‌ترین عوامل عبور از این شرایط باشد. شاید صرفه‌جویی روزانه چند لیتر بنزین در نگاه فردی ناچیز به نظر برسد، اما وقتی این کاهش مصرف در مقیاس ملی محاسبه شود، تأثیر بزرگی بر تراز مصرف کشور خواهد داشت. استفاده کمتر از خودروهای شخصی، کاهش سفرهای غیرضروری و توجه به مصرف بهینه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به آرامش بازار سوخت کمک کند.

همچنین توسعه ناوگان حمل‌ونقل عمومی، کاهش هزینه‌های استفاده از وسایل عمومی و افزایش کیفیت خدمات حمل‌ونقل شهری، از دیگر اقداماتی است که می‌تواند وابستگی مردم به خودروهای شخصی را کاهش دهد. در بسیاری از کشورها، یکی از اصلی‌ترین ابزارهای کنترل مصرف سوخت، تقویت حمل‌ونقل عمومی بوده است.

در نهایت باید پذیرفت که مساله امروز بنزین، تنها یک موضوع ساده اقتصادی نیست، بلکه بخشی از شرایط ویژه کشور در دوران جنگ و فشارهای زیرساختی است. عبور از این وضعیت نیازمند مدیریت دقیق، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، اطلاع‌رسانی شفاف و همراهی مردم خواهد بود؛ همراهی‌ای که بارها در مقاطع مختلف تاریخی، از سوی مردم ایران به نمایش گذاشته شده است."