فرمانروایی آبی کارآمد، تنها با همدستی مردم و نهادهای مدنی ممکن است

 حبیب خبر- دکتر بهرام(ماشااله)براتی:

 آب، مهم‌ترین مایهِ زیست است که حتا تصور نبودن این مایه زندگی بخش، ممکن نیست.

 در مناطقی همچون فلات ایران- که از دیرباز با کمبود آب روبرو بوده اند- یکی از نگرانی ها و سیاست های مهم دولت‌ها، اعمال رویکردی مدیریتی و کنترلی برای ایجاد تعادل بخشی و مدیریت منابع آب بوده است.

 به موازات آن، مردم و باشندگان این فلات، اهمیت و ارجمندی عنصر آب را در اسطوره ها، کهن الگوهای ذهنی و باورداشت های دینی و جشن ها و آیین های اجتماعی و فرهنگی خود، گسترش داده تا آب، این عنصر و اساس زندگی را گرامی بدارند.

 از اوستا تا کتیبه های بازمانده از شاهان هخامنشی و دیگر دوره های تاریخی باستان و پس از آن، نمونه های بسیاری از این کوشش ها را شاهد بوده ایم. داریوش هخامنشی، در کتییه خود از اهورامزدا می خواهد که جنگ، دروغ و خشکسالی را از این سرزمین دور بدارد.

 در آیین مزدیسنا، آب از عناصر مقدس چهارگانه بوده که آلودن آن، گناهی بزرگ به شمار می رفت. در کنار این نگاه و باورهای بینشی، انسان در این فلات با رنجی شکوهمند و بالنده، با نوآوری و ابتکار و ساخت کاریز و قنات ، آب را از رگ رسوب رسیده ریگستان و کویر و سنگ، فراخوانده و گندم کاشته و دوستان را فرموده :" هر کس از در درآید نانش دهید و از ایمانش مپرسید..."

 ساخت قنات، کوشش هنرمندانه و زاییدهِ سختکوشی نیاکان ما برای ساماندهی منابع و اراده حکمرانی وقت در ایجاد نهادهایی برای نظارت بر میزان و ایجاد یک الگوی مصرف متناسب با منابع آبی و تعادل بخشی بین منابع و مصرف بوده است.

 اراده و پشتیبانی حکمرانی و نگاه راستین نگر نیاکان ما موجب شد تا یکی از عجایب مهندسی دنیای باستان شکل بگیرد.

 طول قنات های ساخته شده در ایران باستان و در مناطق کویری ما، ۴۳ برابر طول دیوار چین و ۱۸برابر قطر زمین و ۹۰درصد فاصله کره زمین تا کره ماه است! در عمق۳۴۰ متری زمین و گاه با ساختاری۲طبقه و اعجاب انگیز، آب را نیاکان ما به سطح زمین اوردند و در کویر، زیستند و زندگی و آب را در روز آیین هایی چون آبانگان و... توامان، ارج نهادند.

 ولی امروزه با همه آن پشتوانه های فرهنگی و تاریخی، شوربختانه با سوء مدیریت و مصرف و برداشت ویرانگر این منبع حیاتی، شاهد ناترازی و کمبود و تنش آبی و دیگر پیامدهای تلخ آن بوده و هستیم.

اضافه برداشت سالانه از آب‌های زیرزمینی به افت شدید آبخوان‌ها انجامید، فرونشست زمین در برخی مناطق به ۴۰سانتیمتر رسید! از مجموع ۶۰۹ دشت کشور، بیش از۴۰۹ دشت ایران، گرفتار فرونشست زمین شدند! تالاب‌هایی از هورالعظیم تا بختکان، خشکیدند! سدسازی ها، انتقال میان حوضه ای آب، نرخ بالای فرسایش خاک، افزایش تنش های اجتماعی و اعتراض های محلی، بیابان زایی، نابودی جنگل‌ها و پوشش گیاهی و ده‌ها نمود دیگر، نشان دهنده ی تعمیق بحران آب هستند که امنیت سیاسی و اجتماعی این کشور دیرسال را، به مخاطره می اندازند.

در این نوشتار کوتاه کوشیده شده است تا با نگاهی به تعاریف  حکمرانی و شفافیت آبی، به اهمیت و ارتباط دوسویه  آن‌ها در حل مشکل بحران آب، بپردازیم

بر اساس الگو و تعریف سازمان ملل متحد، حکمرانی عبارت است از: " مجموعه ای از اقدامات فردی، نهادی، عمومی و خصوصی، برای برنامه ریزی و اداره مشترک امور و فرآیند مستمری از ایجاد تفاهم میان منافع متفاوت و متضاد است که در چارچوب کارهای مشارکتی و سازگار حرکت می کند و شامل نهادهای رسمی، ترتیب های غیررسمی و سرمایه اجتماعی شهروندان می شود."

فرمانروایی آبی:"مجموعه ای از سیاست ها، قوانین و فرآیندهایی گفته می شود که مدیریت و بهره برداری از منابع آبی سطحی، مانند رودخانه ها، دریاجه ها و تالاب ها را تنظیم می کند."

اصول فرمانروایی را می توان بر  سه بخش ۱- شفافیت۲- قابلیت اندازه گیری ۳- مشارکت، تقسیم کرد.

 اگر یکی از نمودهای فرمانروایی در روزگار باستان یا تا یک قرن پیش در مناطق ایران، ایجاد یک سلسله مراتب اداری و نهادسازی مانند وجود نهاد (میر آب) برای تقسیم بندی و توزیع عادلانه و الگوی مصرف بود امروزه نیز،  یک فرمانروایی کارآمد باید بتواند با برنامه ریزی، در حفاظت از کیفیت آب، توزیع متناسب و عدالت محور میان کاربردهای گوناگون، کنترل سیلاب و حفظ بوم سازگان های آبی، گام بردارد. زیرا فرمانروایی آبی یکی از مهم‌ترین راهکارهای اساسی برای کنترل و جلوگیری از بحران آب به شمار می رود.

 اگر بخواهیم در ساده ترین شکل، تعریفی از بحران آب داشته باشیم باید گفت: به جایگاهی می گویند که در آن، آب آشامیدنی سالم و ناآلوده، در یک منطقه، کمتر از میزان تقاضای آن باشد.

"آب" آن چنان اهمیتی در ایحاد زیرساخت‌ها و ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی دارد که مارکس در مقاله مشهور خود " شیوه تولید آسیایی" با تمرکز بر ایران به این نتیجه رسیده که یکی از ستون پایه های ایجاد استبداد شرقی؛ بحث مالکیت آب در دست حاکمیت بوده است که البته پرداختن به آن، مجال دیگری را می طلبد.

فرمانروایی آبی، زمانی می تواند کارآیی داشته باشد که همراه با ایجاد شفافیت آبی باشد.

زیرا پایش ریشه های شفافیت، همدستی، نظارت، استانداردسازی و پایداری است که قابلیت اثربخشی یک فرمانروایی آبی کارآمد را ممکن می سازد.

هرگاه که فرمانروایی و شفافیت، به درستی اعمال شوند، گسترش فرمانروایی شبکه ای ایجاد خواهد شد و در ادامه موجب افزایش مشارکت و ورود نهادهای غیردولتی و سرانجام تضمین سلامت نظام حکمرانی و شفافیت آبی می شود. یعنی شفافیت و نظارت و مشارکت مردم، در یک ارتباط دوسویه با اصول حکمرانی مطلوب، موجب می شود تا فرمانروایی در برابر هرگونه فساد و ناکارآمدی، واکسینه شود.

زمانی که از مشارکت مردم سخن گفته می شود، مراد ما، تنها در صرفه جویی نیست بلکه آنچه اثربخش تر می نماید، ضرورت حضور مردم، در فرآیند برنامه ریزی و مدیریت منابع آب است. در غیر این‌صورت نمی توان از تنگناها و مشکل های امروزی آب رهایی یافت؛ زیرا تجربه تاربخی، ثابت کرده است که  تصمیم سازی‌هایی که زاییده اراده و مشارکت مردم باشند بسیار بیشتر از تصمیم گیری های دستوری و از بالا به پایبن، اثرگذار خواهند بود.

از دیگر سو، زمانی که سخن از مشارکت مردم می شود این تنها به معنای مشارکت در مرحله اجرا نیست بلکه اهمیت آن، حضور مردم در مدیریت آب خواهد بود.

 پس یکی از بنیان های تضمین حکمرانی خوب، شفافیت و مشارکت مردم و اساس شفافیت و مشارکت مردم در برنامه ریزی، خودی دانستن مردم است. به بیانی ساده تر، یکی از انگاره های مهم شفافیت، اگاهی بخشی از آمار درست از سوی دولت به مردم است.

براساس آنچه بیان شد: چنین به نظر می رسد که بر دولت و حاکمیت، واجب تاریخی است تا با شفافیت،اگاهی بخشی به مردم و آموزش همگانی، ضرورت‌ها، مشارکت در برنامه ریزی  و چگونگی صرفه جویی به مردم، از توان مردم و نهادهای غیردولتی یاری بگیرند تا بتوان با تصمیم سازی‌هایی شایسته و متناسب، این دیرینه دیار تاریخ ساز را از بحران ها رهاند.

جان سخن آنکه، تا دیدگاه دست اندرکاران از نگاه کنونی (مالکانه و بخشی نگرانه)، به نگاهی کارگزارانه و کلان‌نگر و ملی، اصلاح نشود و راه را بر خطاهای گذشته نبندیم؛ سوگ‌مندانه این بحران ادامه خواهد داشت.

 به یاد داشته باشیم که فلسفه ذاتی نهادهای غیردولتی، حرکت در عرض اراده ی دولت و حاکمیت است نه در طول اراده آن‌ها.

پس امید می رود که حاکمیت و دولت، مردم را همراه و همگام و خودی بدانند تا" به کوشش همه دست نیکی بریم" و  گستره ی مقدس ایران را از خشکسالی، دور نگه داریم.

۲۹ آبان ماه ۱۴۰۴