ای که گفتی می‌بری ما را به دوران حجر

 چشم واکن اقتدار و فخر ایران را نگر

 خاک ایران یادگار رستم و کیخسرو است

 سرزمین زردهِشت است و شکوه فَروَهَر

 وارث منشور مهر و عدل و داد کورش است

 سرزمین دانش است و مهد علم است و هنر

 مشرق عرفان عطار است و شمس و مولوی

 خاستگاه سعدی و فردوسی اندیش‌ور

 آسمانش جلوه گاه شهپر سیمرغ هاست

 می‌روند این بار سوی قله هایی معتبر

 هرکه با چشم طمع برخاک ایران بنگرد

 می‌شود مغلوب وگردد بی‌گمان زیر و زبر

 بیشه اش را خالی از شیران پیل افکن مبین

 برجهانی لرزه اندازند این شیران نر

 تاکجا برگویمت هشدار تا آگه شوی!؟

 بشنو از من پنبه را از گوش خود می‌کن بدر

 بشنو از ار‌وند و کارون قصه ی خونین ما

 تا بدانی قصه ی مارا به وقت شورو شر

 از تبار سربدارانیم و میدان دیده ایم

 نیست مارا وحشت از هنگامه ی خوف و خطر

 تیر آرش درکمان داریم و شور کاوه ها

 پاسدار مرز ایرانیم جمله سربه سر

 عزم ما کوه است و بنیادش غرور مردمی‌ست

 خشم ما آتشفشان است و ببارد صد شرر

 مام میهن را ستاییم و به راهش جان دهیم

 تا بماند سرفراز وتا شود پیروز گر

 پرچم خود را به خون خویش  آذین بسته ایم

 تا که ماند تاابد در اهتزاز و نامور

‌ باز هم می گویمت ای قاتل مینابیان

 باد نفرین برتو، ای کودک کش، ای ننگ بشر!

 هرکجا چون تنگه ی هرمز به رویت تنگ باد!

 تا نباشد بعد ازین هرگز تو را دیگر مفر

‌ می‌نویسم: زنده باد این سرزمین تابناک

 از خلیج فارس تا آن سوی دریای خزر

 جاودان ماند خلیجِ فارس در آغوشِ ما

 بشنود این نکته را دنیا، هم از دیوار و دَر

 *ایرج خواجوی/  فروردین ۱۴۰۵

*****

     واکاویِ پیوند میانِ میراثِ عرفانی و ریشه‌هایِ ملی در کلام استاد "ایرج خواجوی"

ایران؛ از آرامشِ درگاهِ مولوی تا شورِ کمانِ آرش

حبیب خبر- هوشمند هوشیارزاده:

چکامه استاد "ایرج خواجوی"، در زمره‌ی «شعرِ پُرشورِ ملی‌گرایانه» و «شعرِ پاسداری از هویت» قرار می‌گیرد. این قصیده، فراتر از یک دفاعیه ساده، نوعی «بیانیه‌ی وجودی» برای اثبات هویت، تمدن و قدرت ایران است.

 شاعر در این اثر، با استفاده از تکنیک «مقابله» (تقابل میان ادعای تحقیرآمیز دشمن و راستینگی های درخشان ایران)، کوشش دارد شکوه این سرزمین را بازتعریف کند.

در ادامه، دیدگاه خود را در چند لایه ارایه می‌دهم:

۱- ساختار استدلالی: از تمدن به حماسه

شاعر برای پاسخ به مدعی که ایران را «دوران حجر» (عصر سنگ و عقب‌ماندگی) می‌نامد، از یک راهبرد چندلایه استفاده می‌کند:

- لایه نخست (پیشینه تمدنی و اساطیری): او ابتدا با یادآوری نام‌های بزرگ (رستم، کیخسرو، کورش) و مفاهیم باستانی (زردهشت، فروهر)، ایران را به عنوان ریشه‌ی تمدن و عدالت معرفی می‌کند. این بخش، «حقانیت تاریخی» را اثبات می‌کند.

- لایه دوم (میراث فرهنگی و عرفانی): شاعر با پیوند زدن ایران به عطار، شمس، مولوی، سعدی و فردوسی، نشان می‌دهد که ایران تنها یک خاک نیست، بلکه «محراب دانش و عرفان» است. این بخش، «عمیق بودنِ روحِ ایرانی» را نشان می‌دهد.

- لایه سوم (جبران و ایستادگی): شاعر از حالت توصیف به حالت «اعلام آمادگی برای جنگ» تغییر آوا می‌دهد. او با استفاده از نمادهایی مانند:«تیر آرش»، «شور کاوه» و «شیران»، نشان می‌دهد که این تمدن، تمدنی منفعل نیست، که «جنگ‌آور و پاسدار» است.

۲- آوا و شیوه: از آرامشِ معرفتی تا خشمِ حماسی

یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی این شعر، «تغییر گام» (Modulation) در آوا است.

- شعر با یک آهنگ آرام، متین و با غرورِ معرفتی آغاز می‌شود (بیانِ شکوهِ کورش و مولوی).

- ولی با رسیدن به بخش «بیشه اش را خالی از شیران...»، آهنگ شعر ناگهان «تند، تهاجمی و هشداردهنده» می‌شود. این تغییر آوا، نشان‌دهنده‌ی این است که ایران اگرچه مهد صلح و عرفان است، ولی در صورت تعرض، «آتشفشانی از شرر» است. این پارادوکس (آرامشِ مقتدر و خشمِ عادلانه) به شعرِ او وزن حماسی می‌دهد.

۳- پیوند میان «جغرافیا» و «هویت»

شاعر به زیبایی میان جغرافیا و سیاست پیوند برقرار کرده است. ذکر نام «تنگه‌ی هرمز»، «خلیج فارس»، «اروند و کارون» و «دریای خزر»، نشان می‌دهد که برای شاعر، مرزهای جغرافیایی، مرزهای مقدسِ هویت هستند.

او با تأکید بر «خلیج فارس»، در واقع بر مالکیت تاریخی و سیاسی ایران بر این پهنه آبی تأکید می‌کند و از این طریق، پاسخ به دشمن را از یک بحثِ ادبی به یک بحثِ سرزمینی و حاکمیتی می‌برد.

۴- نقد اخلاقی و برخورد با «ظلم»

بخش پایانی شعر که خطاب به «قاتل مینابیان» است، جنبه‌ی *«عدالت‌خواهی» شعر را برجسته می‌کند. شاعر با استفاده از واژگانی چون «کودک‌کش» و «ننگ بشر»، از موضعِ اخلاقِ انسانی سخن می‌گوید. او نشان می‌دهد که خشمِ ایرانیان، نه از روی میل به جنگ، بلکه از روی «انزجار از بی‌اخلاقی و ظلم» است. اینجاست که شعر از یک حماسه‌ی ملی، به یک «فریادِ انسانی» تبدیل می‌شود.

۵- نمادگرایی 

استفاده از نمادهای کلاسیک بسیار هوشمندانه است:

- سیمرغ: نمادِ تعالی و بالندگی.

- کاوه: نمادِ بیداری و شورِ آزادی‌خواهی.

- شیر: نمادِ توانش و امنیتِ سرزمین.

- آتش و شرر: نمادِ قدرتِ ویرانگر در برابرِ دشمن.

*هم‌آوری

شعر ایرج خواجوی، یک «دفاعیه در برابر فراموشی» است. او می‌خواهد بگوید که ایران، نه یک مفهومِ گذرا، که یک «استمرارِ تاریخی» است.

این شعر با ترکیبِ «عرفانِ شرق» و «جنگ‌جوییِ قهرمانانِ پارسی»، تصویری کامل از هویت ایرانی ارایه می‌دهد؛ هویتی که هم در آرامشِ درگاهِ مولوی می‌گنجد و هم در شورِ کمانِ آرش.

این اثر، برای مخاطبی که به دنبال بازشناسی ریشه‌های خود است، یک «نقشه‌ی راهِ هویت‌شناختی» و برای دشمنی که به دنبال تحقیر ایران است، یک «هشدارِ سنگین و مقتدرانه» است.